Sabotage met pen en papier

Van woonhuis naar raadhuis

Het statige pand werd rond 1830 gebouwd en kende in de loop der jaren diverse bestemmingen. Oorspronkelijk was het een woonhuis, maar onder burgemeester L. Nilant fungeerde het een tijdlang als gemeentekamer. Daarmee was Huize Ter Spille feitelijk het vroege raadhuis van Olst. In 1928 besloot de gemeente het pand inclusief de grote tuin aan te kopen. Deze aankoop was strategisch bedoeld om de ruimtelijke ontwikkeling en de uitstraling van de dorpskern aan de dijkzijde in goede banen te leiden.

Ondergronds verzet in Olst: Sabotage met pen en papier

Tijdens de oorlogsjaren 1940 - 1945 voerde het verzet in Olst een stille, maar levensgevaarlijke strijd tegen de bezetter. Terwijl elders wapens werden gebruikt, hanteerden de verzetsmensen in Olst de pen als wapen. Door administratieve sabotage wisten zij talloze jonge mannen uit handen van de Duitsers te houden.

Nachtelijke inbraak in het gemeentehuis

De Duitsers gebruikten de bevolkingsregisters om jonge mannen op te sporen voor de Arbeitseinsatz: gedwongen tewerkstelling in de Duitse oorlogsindustrie. Om dit te voorkomen, ondernam de ondergrondse actie. Onder dekking van de nacht braken zij in bij de kelder van het gemeentehuis. Zij kregen hierbij hulp van een onverwachte hoek: jachtopziener Frits Jansen, die de kluis moest bewaken, kneep opzettelijk een oogje dicht terwijl de verzetsmannen hun werk deden.De kunst van het vervalsen

Binnen het gemeentehuis was ambtenaar A. Korten de drijvende kracht achter de administratieve sabotage. Hij vervaardigde valse persoonskaarten met 'ongevaarlijke' geboortedata. Deze kaarten werden in het officiële register omgewisseld voor de echte kaarten van jonge mannen die risico liepen op uitzending. De originele kaarten werden naar De Hezenberg in Hattem gestuurd, waarna er nooit meer iets van is vernomen. Mede door de inspanningen van Korten, A. Renshof en Theo Weterman werd de Duitse administratie vakkundig om de tuin geleid.

Bonkaarten voor onderduikers

Op 11 oktober 1939 werd in Nederland suiker als eerste product alleen verkrijgbaar met bonnen. Vanaf januari 1940 gold dit ook voor erwten. Na de spoorwegstaking van 1944 nam het aantal onderduikers in Olst fors toe. Al deze mensen moesten eten, maar zonder distributiebonnen was dat onmogelijk. Onder leiding van Theo Weterman organiseerde de distributiedienst een systeem waarbij bonkaarten voor voedsel en kleding 'achterover werden gedrukt'. Ondanks de aanwezigheid van een NSB-controleur, die speciaal was aangesteld om sabotage te voorkomen, ging het werk onverstoorbaar door. Het personeel was unaniem anti-Duits en wist de controleur zo effectief te omzeilen dat de extra bonnen altijd op de juiste plek terechtkwamen: bij de onderduikers, zodat zij hun gastgezinnen niet extra belastten. Tot in de jaren '50 bleven veel goederen slechts "op de bon" verkrijgbaar, koffie was in 1952 het laatste product dat ten slotte weer vrij verkrijgbaar werd.

Het belang van zwijgen

Pas na de bevrijding werd duidelijk wie er precies bij de ondergrondse betrokken waren geweest. Dit strikte geheimhouden was van levensbelang; hoe minder men wist, hoe kleiner de kans dat er bij een eventuele arrestatie en verhoor namen van kameraden zouden worden prijsgegeven. Mannen zoals Korten, Renshof en Weterman riskeerden dagelijks hun leven, vaak zonder dat hun naaste buren wisten van hun heldhaftige daden.